W świecie, który dziś tonie w obrazach wojny, gdzie każda doba przynosi relacje z bombardowań, analizy geopolityczne, nagrania rannych dzieci, krzyki ofiar i zimne komunikaty rzeczników armii, w Polsce dzieje się coś pozornie cichego, a jednocześnie brzemiennego w skutkach. Coś, co umyka uwadze tak długo, jak długo nie zajrzysz pod powierzchnię języka, nie sprawdzisz, kto pisze dokumenty, jak je pisze i po co. Bo kiedy świat oddycha wojną, nasz kraj proceduje projekt, który może zmienić sposób, w jaki w ogóle wolno będzie mówić o historii, o konfliktach, o pamięci, o narodach, o polskości, o relacjach polsko-żydowskich — słowem, o jednym z najbardziej delikatnych, nasyconych emocjami i manipulacjami obszarów debaty publicznej.

To projekt uchwały Rady Ministrów w sprawie przyjęcia dokumentu pod nazwą „Krajowa Strategia przeciwdziałania antysemityzmowi i wspierania życia żydowskiego na lata 2025–2030” — numer ID155. Dokument przygotowany przez Ministerstwo Sprawiedliwości we współpracy z MSWiA, Ministerstwem Edukacji Narodowej, Ministerstwem Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Ministerstwem Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Ministerstwem Sportu i Turystyki oraz Narodowym Instytutem Wolności. Formalnie nie jest to ustawa — ale każdy, kto zna logikę państwa, wie, że strategie rządowe są fundamentem późniejszych rozporządzeń, instrukcji, procedur i decyzji. To nie jest miękka deklaracja. To mapowanie przyszłości.

Na pierwszy rzut oka wygląda to niewinnie, wręcz szlachetnie: walka z uprzedzeniami, ochrona mniejszości, edukacja, troska o pamięć o Zagładzie. Każdy rozsądny człowiek powie: dobrze, że potępia się nienawiść. Oczywiście, że dobrze. Autentyczny antysemityzm jest złem. Jest grzechem. Jest hańbą. Nikt poważny nie będzie go bronił. Nie ma tu pola do sporu — nikt o zdrowych zmysłach nie chce powrotu demonów XX wieku.

Ale problem nie zaczyna się w deklaracji moralnej. Problem zaczyna się tam, gdzie moralny argument staje się uzasadnieniem do stworzenia systemu, którego konstrukcja wykracza daleko poza walkę z nienawiścią. Systemu, który nie dotyczy jedynie marginesu przestępczego, ale obejmuje język, edukację, media, szkołę, instytucje kultury, archiwa, narrację historyczną i procedury ścigania. Systemu, który jednym przepisem, jedną interpretacją, jednym „wytycznym”, może przesunąć granicę między normalną debatą a tym, co zostanie zakwalifikowane jako „zagrożenie”.

Strategia zakłada szerokie wykorzystanie art. 119, art. 256 i art. 257 Kodeksu karnego, a nie są to przepisy neutralne. Art. 119 penalizuje stosowanie przemocy lub groźby wobec osoby lub grupy z powodu narodowości, rasy, wyznania, poglądów politycznych — od sześciu miesięcy do ośmiu lat, a wobec małoletniego nawet do dziesięciu lat. Art. 256 sięga do kar za propagowanie ustrojów totalitarnych, ale również za „nawoływanie do nienawiści” — do trzech lat więzienia, a także za produkcję lub przechowywanie materiałów. Art. 257 dotyczy znieważenia grupy lub osoby z powodów narodowościowych, rasowych, religijnych. Strategia nakazuje Policji i Prokuraturze zwiększyć liczbę wszczynanych postępowań, podnosić kwalifikacje funkcjonariuszy, analizować orzecznictwo sądów z dziesięciu lat, identyfikować „luki” i przygotowywać zmiany prawa. A kiedy państwo mówi, że „zwiększy liczbę postępowań”, to nie jest życzenie. To zapowiedź kierunku.

Ale tu nie chodzi tylko o karalność. Tu chodzi o przesunięcie wrażliwej granicy między tym, co nienawistne, a tym, co krytyczne. I o przesunięcie jej wyłącznie w jednym kierunku: kierunku kategorii „antysemityzm”. Mamy w Polsce palone kościoły, profanowane kaplice, zakłócane Msze, atakowanych księży — ale nie mamy „Krajowej Strategii przeciwdziałania chrystianofobii”. Mamy dramat demografii, starzenie się społeczeństwa, bezdzietność całych pokoleń — ale nie mamy „Strategii przeciwdziałania depopulacji”. Mamy setki fałszywych narracji o „polskich obozach koncentracyjnych”, „polskich nazistach”, „polskiej winie zbiorowej” — ale nie mamy strategii obrony wizerunku Polski. A jednak mamy dokument szczegółowy, głęboki, angażujący całą strukturę państwa — skoncentrowany na jednym obszarze.

Najbardziej wrażliwa część strategii dotyczy mediów i internetu. Zakłada monitoring stacji koncesjonowanych, kontrolę prasy drukowanej i portali internetowych, współpracę z tzw. zaufanymi sygnalistami, „aktywne kontrolowanie największych platform internetowych”, systemowe ściganie treści, tworzenie nowych przepisów dla serwisów informacyjnych, a także reagowanie na tzw. zaprzeczanie lub zniekształcanie Zagłady — również w kontekście sztucznej inteligencji. Brzmi to słusznie, dopóki nie zapytamy, kto będzie definiował, co jest „zniekształceniem”. I gdzie przebiega linia między analizą wojskową działań Izraela a czynem zabronionym. Bo jeśli definicja nie jest jednoznaczna, to jej interpretacja staje się narzędziem.

Kolejny element — proporcje. Strategia przewiduje osobne ścieżki finansowania projektów związanych z dziedzictwem żydowskim: konserwację cmentarzy, digitalizację archiwów, utrzymanie miejsc pamięci, granty edukacyjne, programy badawcze. Przewiduje także formalny udział organizacji żydowskich w opiniowaniu kandydatów na dyrektorów muzeów i instytucji kultury. Ten zapis w przestrzeni administracyjnej wygląda subtelnie. W praktyce — jest to realny wpływ na to, kto będzie kształtował narrację historyczną Polski.

Dyrektor muzeum to nie jest urzędnik techniczny. To twórca narracji. To osoba, która decyduje o tym, co będzie wystawione, jak będzie opisane, jaką opowieść przedstawi się milionom odwiedzających. Jeśli głos w wyborze dyrektora uzyskuje organizacja zewnętrzna względem państwa — to jest to przesunięcie wpływu na historię. I to w kraju, w którym równolegle obserwujemy próby marginalizowania Muzeum „Pamięć i Tożsamość”, podważania polskiej narracji o Westerplatte, w którym media zagraniczne potrafią napisać o „polskim ataku na polski garnizon” (sic!), w którym co roku trwa batalia o prostowanie sformułowania „polskie obozy śmierci”. W takim kraju proporcja powinna być rzeczą świętą.

A jednak w głosowaniu nad projektem barwy polityczne straciły znaczenie. To jedna z najbardziej szokujących informacji, bo jeśli gdziekolwiek powinna istnieć debata — to właśnie tu: w obszarze pamięci, historii, prawa do własnej narracji. Jeśli gdziekolwiek powinna istnieć ostrożność — to tu. A jednak w tej sprawie posłowie przemówili jednym głosem. Co jest szczególnie zastanawiające, bo nie widzieliśmy jednolitego frontu parlamentarnego w sprawie polityki rodzinnej, w sprawie demografii, w sprawie bezpieczeństwa narodowego, w sprawie ochrony dobrego imienia Polski, w sprawie obrony chrześcijan — ale widzimy go tutaj.

I znów — to nie jest akt oskarżenia wobec kogokolwiek. To pytanie o proporcje. Czy państwo, które tak szczegółowo projektuje strategię w obszarze jednej grupy, równie szczegółowo projektuje strategię obrony własnej tożsamości? Czy istnieje dokument na lata 2025–2030 dotyczący ochrony polskiej kultury, demografii, rodziny, języka, pamięci narodowej? Nie. I to jest sedno: nie krytyka, lecz brak równowagi.

Kluczowym, a niedostatecznie szeroko omawianym elementem strategii jest jej wpływ na instytucje kultury. Bo instytucje te, niezależnie od swojej nazwy, są przestrzenią walki o pamięć. To one decydują, które obrazy i narracje staną się obowiązujące. To tam ważą się spory o definicję winy, odpowiedzialności, bohaterstwa, współpracy, oporu. Jeśli w tym miejscu pojawia się strukturalny głos organizacji zewnętrznych, to jest to zmiana ustrojowa.

A to wszystko dzieje się w rzeczywistości, w której polska narracja jest atakowana od dekad. W której pojęcia takie jak „polskie obozy koncentracyjne” nadal funkcjonują w największych mediach świata. W której polskość bywa przedstawiana jako „nienormalność”. W której symbol Westerplatte — symbol oporu i polskiego honoru — bywa relatywizowany w zagranicznych publikacjach. W której polskie instytucje obrony dobrego imienia działają często z opóźnieniem, ograniczone finansowo albo marginalizowane.

Jeśli więc pojawia się dokument, który wprowadza mechanizmy współdecydowania podmiotów zewnętrznych o polskich instytucjach pamięci — pytanie o proporcje nie jest atakiem. Jest obowiązkiem.

I w tym wszystkim trzeba powtórzyć jedno, bardzo wyraźnie: ten tekst nie jest wymierzony w żadną społeczność. Nie jest wyrazem niechęci. Nie jest próbą antagonizowania kogokolwiek. To jest głos wołający o równowagę. O zdrowy rozsądek. O fundamentalną zasadę, którą Aleksander Fredro zamknął w krótkim, genialnym zdaniu: „Znaj proporcje, mocium panie.”

Bo bez proporcji nie ma sprawiedliwości.
Bez proporcji nie ma pokoju społecznego.
Bez proporcji nie ma zaufania do państwa.
Bez proporcji nie ma bezpieczeństwa pamięci.
Bez proporcji naród traci orientację — a po utracie orientacji traci głos.
A gdy traci głos, traci siebie.

Dlatego o tym trzeba mówić.
Nie przeciw komukolwiek.
Ale dla czegoś:
dla prawdy,
dla równowagi,
dla odpowiedzialności państwa za własną historię,
dla obrony tego, co wspólne,
dla przyszłości, której nikt za nas nie napisze.

Bo jeśli my nie będziemy pilnować własnej narracji, własnych muzeów, własnej pamięci i własnej proporcji — ktoś inny zrobi to za nas. A świat już nieraz pokazał, że kiedy inni piszą nam historię, kończy się to zawsze tak samo: kłamstwem, które trzeba później latami prostować, i ranami, które trzeba pokoleniami goić.

I właśnie dlatego pytanie o proporcje nie jest słabością.
Jest ostatnią linią obrony.
Obrony tożsamości, która — jeśli ją oddamy — nie wróci.