Są dokumenty, które leżą spokojnie w archiwach, zapomniane, zakurzone, niedoczytane. A jednak czekają na swój czas, bo dopiero pewna epoka potrafi zrozumieć, jak prorocze były ich słowa. Tak właśnie jest z encykliką Piusa XI Vigilanti cura. Dokument napisany w czasach, gdy kino było jeszcze w powijakach, gdy film dopiero uczył się własnego języka, gdy reżyserzy stawiali pierwsze kroki w świecie, który dopiero miał stać się globalnym imperium wyobraźni. A mimo to papież spojrzał nie tylko na ówczesne kino – on spojrzał na przyszłość. Spojrzał na Hollywood, zanim Hollywood zrozumiało samo siebie. Spojrzał na kulturę wizualną, zanim stała się narkotykiem mas. Spojrzał na człowieka, zanim nowoczesność postanowiła go rozbroić.

I to właśnie dlatego, czytając dziś Piusowe słowa, człowiek ma wrażenie, że trzyma w ręku nie dokument z 1936 roku, ale komentarz do dzisiejszej popkultury, przemysłu streamingowego, bajek dla dzieci, filmów osadzonych na ideologicznym autopilocie, które nie tyle bawią, ile kolonizują wyobraźnię. Papież pisze z wielką ostrożnością, ale też z przerażająco klarowną świadomością: film może zrobić ogromne dobro, ale równie łatwo może stać się narzędziem, które rozbija człowieka na kawałki. „Film może zrobić dużo dobrego i dużo złego – a, jak dotąd, robił więcej złego. Psuł, paczył, gorszył – zwłaszcza w dziedzinie małżeństwa i życia rodzinnego.” To słowa sprzed dziewięciu dekad. Ale gdy je czytamy, widzimy współczesność jak na dłoni.

Bo współczesne kino już dawno przestało tylko „psuć”. Ono zaczęło szydzić. Zaczęło kwestionować wszystko, co zakorzenione, stabilne i prawdziwe. Małżeństwo stało się przeżytkiem. Rodzina bywa przedstawiana jako opresja, coś, od czego trzeba uciec, żeby „odnaleźć siebie”. Miłość – ta prawdziwa, wierna, ofiarna – została zbanalizowana do poziomu sezonowej rozrywki. A moralność? W najlepszym razie jest tłem, w najgorszym – obiektem kpin. Świat, który powinien chronić człowieka i budować w nim piękno, zaczął atakować podstawowe prawdy o ludzkiej naturze.

Dziś nie chodzi już o to, że film rozluźnia obyczaje. Dziś chodzi o to, że film wprowadza systemowe zwątpienie w sens istnienia, w prawdę o człowieku, w istotę płci, w fundament życia wspólnotowego, w samego Chrystusa. Produkcje, które trafiają na największe platformy, często nie zatrzymują się na ataku moralności. One idą dalej. Tworzą nową religię – religię synkretyzmu, w której wszystkie duchowości są równie ważne, wszystkie mity równie prawdziwe, wszystkie bogi równie realne, o ile tylko prowadzą do jednego: wygodnego, bezrefleksyjnego samozadowolenia. Chrystus? Współczesny film często przedstawia Go tak, jak świat chce Go widzieć – jako jedną z opcji, jedną z inspiracji, jedną z figur kulturowych. Nie jako Boga, ale jako bohatera fabuły, którego można przeinterpretować, nagiąć, przetworzyć, ocenzurować albo po prostu wykpić.

Antykultura zrobiła coś jeszcze bardziej dramatycznego: zaczęła narzucać mentalność podważającą samą możliwość prawdy. W takim świecie nie ma już stałych punktów odniesienia. Nie ma natury człowieka. Nie ma tożsamości, która wynika z prawa wpisanego w ludzkie serce. Jest tylko niekończący się proces „samookreślania”, „wyrażania siebie”, „tworzenia własnej drogi”. A film stał się głównym narzędziem tej inżynierii. Pius XI pisał, że film przemawia do mas i czyni to w sposób, który obchodzi rozum, wchodzi w emocje i zakłada tam fundament. „Filmy wyświetlane są w minimalnie oświetlonych salach, a władze umysłowe ludzi oglądających znajdują się w stanie odprężenia.” To nie jest opis technicznego warunku seansu – to jest opis przewagi filmu nad człowiekiem. Dziś to samo działa na ekranie telefonu. W autobusie. W łóżku. W przerwie między lekcjami. Obraz nie pyta o zgodę; on po prostu wchodzi.

I dlatego współczesne kino – w dużej części – nie tylko rozkłada moralność. Ono formatuje ją na nowo. Dziś nie chodzi tylko o sceny gorszące czy nieprzyzwoite. Chodzi o strategiczne, konsekwentne przepisywanie ludzkiego świata po to, by zniszczyć orientację człowieka na prawdę i dobro. W bajkach pojawiają się wątki, których dziecko nie jest w stanie unieść. W serialach dla nastolatków tożsamość jest rozumiana jako gra, płeć jako zmienny projekt, miłość jako eksperyment. Relacje rodzinne przedstawia się jako źródło traum, a tradycyjna moralność jako akt przemocy. To nie są przypadki. To jest program kulturowy.

Pius XI w swojej encyklice ostrzegał, że film potrafi „ukazywać życie w fałszywym świetle, zaciemniać ideały, niszczyć prawdziwą czystą miłość, poszanowanie małżeństwa i uczucia rodzinne.” Dziś, w roku 2025, to zdanie jest nie tyle aktualne, co alarmujące. Nigdy dotąd tak wiele produkcji nie przedstawiało zła jako dobra, a dobra jako śmieszności. Nigdy dotąd nie wykpiwano tak bezwstydnie miłości wiernej, czystej i trwałej. Nigdy dotąd nie manipulowano tak konsekwentnie obrazem rodziny – raz czyniąc ją groteską, raz traumą, raz śmiesznym reliktem przeszłości. Świat, który nie potrafi kochać, nie potrafi też pokazać miłości w sztuce. Dlatego ukazuje popędy, romanse, zdrady i przygody jako rytuały nowoczesności, a wierność – jako coś, co trzeba przełamać, aby być „prawdziwie sobą”.

A jednak w tym wszystkim encyklika daje także światełko nadziei. Pius XI pisze, że film może być narzędziem dobra, może podnosić ducha, może prowadzić człowieka ku wartościom, które są fundamentem zdrowego społeczeństwa. „Film, jako wielka siła międzynarodowa, ma służyć ugruntowaniu najwyższych ideałów i prawdziwych zasad życia.” To zdanie jest wyzwaniem. Bo jeśli obraz ma służyć prawdzie – to ktoś musi zacząć tę prawdę pokazywać. Jeśli ekran ma nie deprawować – ktoś musi nauczyć się czuwać. Jeśli młodzi mają nie zostać połknięci przez algorytmy – ktoś musi ich obudzić, zanim świat zrobi to za nas.

Właśnie dlatego Vigilanti cura jest dziś bardziej niż aktualna. To dokument nie o kinie. To dokument o człowieku. O jego wrażliwości, podatności, podatnej na wpływy duszy. To dokument o tym, że nie wszystko, co oglądamy, jest niewinne, a nie każde dzieło sztuki jest sztuką. To dokument, który mówi nam jasno: jeśli oddasz swoją wyobraźnię światu, świat odda ci chaos. Jeśli oddasz sumienie algorytmom, algorytmy oddadzą ci zamęt. Jeśli oddasz dziecko kulturze, kultura odda ci kogoś, kto nie wie, kim jest.

Dziś stawką nie jest moralna kosmetyka. Dziś stawką jest integralność człowieka. Jego zdolność kochania. Jego zdolność wierzenia. Jego zdolność życia w prawdzie. Tego bronił Pius XI. I to właśnie dziś musimy bronić jeszcze mocniej.

Bo jeśli my nie obudzimy Olbrzyma, to Olbrzym – czyli kultura masowa – obudzi się sam. I wciągnie nasze dzieci, naszą duchowość, naszą tożsamość w wir, z którego nie będzie łatwo wrócić.

Czas wrócić do czuwania.
Czas wrócić do odwagi.
Czas wrócić do prawdy.

Vigilanti cura nie jest dokumentem przeszłości.
To jest instrukcja przetrwania dla człowieka XXI wieku.