bar-menu
arturdabrowskiinfo@gmail.com Częstochowa

Propaganda bez pałki. „Miranda prorsus” i mechanizm kultury

  1. Home
  2. aktualności
  3. Propaganda bez pałki. „Miranda...

Są dokumenty Kościoła, które stały się głośne, bo dobrze wpisywały się w ducha epoki. Są też takie, które pozostały w cieniu, bo mówiły rzeczy zbyt niewygodne, zbyt trzeźwe, zbyt demaskujące. Encyklika Miranda prorsus należy do tej drugiej kategorii. Jest dokumentem niepopularnym o sprawach popularnych, dokumentem zapomnianym, który jednak w zdumiewająco precyzyjny sposób opisuje mechanizmy kultury, w jakiej dziś żyjemy. Nie dlatego, że papież przewidywał konkretne technologie, lecz dlatego, że rozumiał naturę człowieka, siłę obrazu i potęgę przekazu audiowizualnego. Pius XII nie był naiwnym entuzjastą postępu ani jego wrogiem. Był realistą, który wiedział, że technika nigdy nie jest tylko narzędziem – zawsze niesie w sobie określonego ducha.

Już pierwsze zdania encykliki uderzają trzeźwością i spokojem, który kontrastuje z dzisiejszą histerią informacyjną. Papież pisze o „zadziwiających wprost wynalazkach technicznych, którymi chlubi się ludzkość współczesna”, i natychmiast przesuwa punkt ciężkości z zachwytu nad możliwościami na pytanie o ich wpływ. Zwraca uwagę, że niektóre z tych wynalazków „wzmagają i pomnażają siły oraz moc ludzką”, inne „ulepszają warunki życia”, ale są też takie, które „mają na względzie życie duchowe człowieka” i poprzez obrazy oraz głosy „karmią niejako umysły także w chwilach spoczynku i rozrywki”. To zdanie jest kluczowe, bo pokazuje, że media nie działają tylko wtedy, gdy człowiek jest skupiony i czujny, lecz właśnie wtedy, gdy odpoczywa, gdy opuszcza gardę, gdy chce się „zrelaksować”. Wtedy do jego wnętrza wchodzą treści, postawy, definicje dobra i zła, wizje człowieka i świata.

Dlatego Kościół – jak wyjaśnia papież – nie mógł pozostać obojętny. „Skoro tylko wynalazki te weszły w użycie, Kościół przyjął je nie tylko z wielką radością, ale i z macierzyńską troską i czujnością”. To zdanie rozbraja popularny dziś zarzut, jakoby Kościół bał się nowoczesności. Nie chodzi o strach, lecz o odpowiedzialność. Nie chodzi o odrzucenie, lecz o rozeznanie. Papież wyraźnie zaznacza, że „obowiązek czujności wynika z posłannictwa powierzonego przez Boskiego Odkupiciela”, ponieważ nowe środki przekazu „mają bardzo wielki wpływ na sposób myślenia i postępowania poszczególnych jednostek i całego społeczeństwa”. To nie jest język kontroli, lecz język pasterza, który widzi zagrożenie tam, gdzie inni widzą wyłącznie zabawę i zysk.

Jednym z najważniejszych wątków Miranda prorsus jest odrzucenie mitu neutralności mediów. Papież sprzeciwia się tezie, że kino, radio czy telewizja mogą służyć wyłącznie celom politycznym, propagandowym, rozrywkowym lub zarobkowym, jakby to zwalniało je z odpowiedzialności moralnej. Odrzuca także pogląd, że treści sprzeczne z porządkiem moralnym mogą być usprawiedliwione wartością artystyczną lub techniczną. W tym miejscu encyklika brzmi jak bezpośrednia polemika z dzisiejszym argumentem: „to tylko sztuka”, „to tylko serial”, „to tylko forma”. Pius XII widział, że sztuka pozbawiona prawdy nie wyzwala, lecz deformuje, a technika oderwana od moralności nie służy człowiekowi, lecz zaczyna nim rządzić.

W jednym z najmocniejszych fragmentów papież stwierdza, że środki audiowizualne prowadzą człowieka „zarówno do królestwa światła, do tego co szlachetne i piękne, jak i do królestwa ciemności i zepsucia, na pastwę niepohamowanych instynktów – zależnie od tego, czy widowisko ukazuje i akcentuje jeden czy drugi aspekt”. Nie ma tu miejsca na iluzję neutralności. Jest wyraźne „albo – albo”. Obraz i dźwięk zawsze niosą określony kierunek. Zawsze coś akcentują, coś pomijają, coś normalizują, a coś ośmieszają. W tym sensie media są szkołą wrażliwości moralnej – nawet wtedy, gdy udają, że są tylko rozrywką.

Pius XII idzie jeszcze dalej, wskazując na doświadczenie wcześniejszej epoki. Przypomina, że w ubiegłym wieku nie zawsze umiano uniknąć „oddania człowieka w niewolę maszyny”, i że całe pokolenia „pokutują za tamte błędy”. To niezwykle ważne zdanie, bo pokazuje, że skutki nadużyć techniki nie kończą się wraz z jednym pokoleniem. One się kumulują, przenikają kulturę, mentalność, język, wychowanie. Dlatego papież ostrzega, że jeśli rozwój techniki audiowizualnej nie zostanie poddany „słodkiemu jarzmu Chrystusowemu”, grozi mu niebezpieczeństwo stania się „źródłem ogromnego zła”, tym większego, że nie chodzi już tylko o zniewolenie materii, ale o zniewolenie ducha. To zdanie brzmi dziś jak komentarz do świata, w którym człowiek ma dostęp do wszystkiego, a jednocześnie coraz częściej nie potrafi odróżnić prawdy od fałszu, dobra od zła, wolności od manipulacji.

W encyklice pojawia się także gorzka diagnoza oporu wobec głosu Kościoła. Papież, cytując św. Pawła, przypomina: „Nie wszyscy są posłuszni Ewangelii”. I dodaje, że są tacy, których ponosi „nieokiełzana żądza zysku”, inni „padli ofiarą błędnych doktryn o człowieku, jego naturze i wolności”, a jeszcze inni mają „błędne pojęcie o sztuce i jej niezależności”. Ten fragment brzmi jak precyzyjny opis współczesnej rewolucji kulturowej, w której ekonomia, ideologia i fałszywie pojęta autonomia sztuki splatają się w jeden mechanizm, systematycznie podważający fundamenty rodziny, moralności i wiary.

Na końcu dokumentu Pius XII kieruje bardzo konkretne wezwanie do kapłanów, ale w istocie dotyczy ono wszystkich odpowiedzialnych za wychowanie. „Wypada, aby kapłan znał dobrze to wszystko, z czym wierni stykają się w kinie, w radiu i w telewizji”. Nie po to, by potępiać świat z bezpiecznej odległości, lecz by móc go rozumieć i właściwie prowadzić innych. Kapłan – pisze papież – powinien znać zdobycze współczesnej wiedzy i techniki, umieć się nimi posługiwać, ale równocześnie dawać przykład roztropności, umiarkowania i wysokiego poczucia odpowiedzialności. To wezwanie do dojrzałości, nie do ucieczki.

Miranda prorsus pozostaje więc dokumentem niewygodnym, bo burzy mit niewinnej rozrywki i neutralnych mediów. Pokazuje, że propaganda nie musi mieć pałki ani munduru, by skutecznie działać. Wystarczy obraz, narracja, emocja, powtarzalność. Wystarczy kultura, która krok po kroku przesuwa granice, oswaja z tym, co jeszcze niedawno było nie do pomyślenia, i robi to tak, by człowiek nawet nie zauważył, kiedy przestaje pytać o prawdę. Dlatego dziś, po dziesięcioleciach, encyklika Piusa XII nie jest reliktem przeszłości, lecz ostrzeżeniem, które dopiero teraz wybrzmiewa w pełni. Nie dlatego, że świat się zmienił, lecz dlatego, że spełniło się to, przed czym papież ostrzegał.